Sáng 25/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã xem xét dự án luật sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự. Điểm gây chú ý nhất: Chính phủ đề xuất giải thể Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao và chuyển thẩm quyền sang Cơ quan An ninh điều tra của Bộ Công an.
Nếu đề xuất này được thông qua, hệ thống cơ quan điều tra sẽ chỉ còn hai đầu mối: một thuộc Bộ Công an, một thuộc Bộ Quốc phòng. Một thay đổi tưởng như mang danh “tinh gọn bộ máy”, nhưng lập tức làm dấy lên câu hỏi nóng: ai sẽ giám sát các vụ việc liên quan đến chính hoạt động tư pháp?
Con số gây choáng: 8 năm chỉ 390 vụ, chiếm khoảng 0,04%
Lý do được đưa ra nghe rất thuyết phục về mặt thống kê. Từ ngày 1/1/2018 đến ngày 31/3/2026, Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát đã thụ lý 390 vụ án với 700 bị can, chỉ chiếm khoảng 0,04% hoạt động điều tra trên toàn quốc.
Với tỷ lệ quá nhỏ này, dự thảo cho rằng việc duy trì một cơ quan riêng có thể tạo ra sự cồng kềnh, chồng chéo, không còn phù hợp với yêu cầu sắp xếp tổ chức. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: ít việc không đồng nghĩa với không cần thiết.
“Ít vụ” có phải lý do đủ để xóa một cơ chế kiểm soát?
Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao không phải một đầu mối điều tra thông thường. Chức năng đáng chú ý của cơ quan này là điều tra một số tội phạm xảy ra trong hoạt động tư pháp.
Nói thẳng: đây là lĩnh vực cực kỳ nhạy cảm. Khi sai phạm phát sinh trong quá trình tố tụng, điều tra, truy tố, xét xử hoặc thi hành án, câu hỏi không chỉ là “ai điều tra”, mà là “ai đủ độc lập để điều tra”.
Chuyển về Bộ Công an: câu hỏi lớn về độc lập điều tra
Theo đề xuất, thẩm quyền của Cơ quan điều tra thuộc Viện kiểm sát tối cao sẽ được chuyển sang Cơ quan An ninh điều tra của Bộ Công an. Đây chính là điểm khiến tranh luận bùng lên.
Nếu một cơ chế vốn có vai trò xử lý các tội phạm trong hoạt động tư pháp bị xóa bỏ, thì cơ chế kiểm soát quyền lực sẽ được thiết kế ra sao? Việc điều tra có bảo đảm khách quan không? Người dân sẽ dựa vào đâu khi cần một đầu mối có tính độc lập tương đối trong các vụ việc liên quan đến hoạt động tư pháp?
Không chỉ là “giải thể hay giữ lại”
Nhìn bề ngoài, câu chuyện có thể được mô tả như một bước “tinh gọn bộ máy”: thấy một cơ quan ít vụ việc, đề xuất dỡ bỏ, chuyển hồ sơ sang cơ quan khác. Nhưng trong tố tụng hình sự, số lượng vụ án không phải thước đo duy nhất.
Điều quan trọng hơn là cơ chế kiểm soát quyền lực. Một cơ quan có thể xử lý ít vụ, nhưng mỗi vụ lại liên quan trực tiếp đến tính liêm chính của hệ thống tư pháp. Vì vậy, câu hỏi cốt lõi không phải chỉ là tiết kiệm được bao nhiêu đầu mối, mà là quyền lực điều tra sẽ được ràng buộc thế nào.
Những câu hỏi không thể né tránh
- Nếu giải thể Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát tối cao, thẩm quyền cụ thể sẽ được chuyển giao ra sao?
- Cơ quan An ninh điều tra của Bộ Công an sẽ xử lý các vụ việc trong hoạt động tư pháp theo cơ chế kiểm soát nào?
- Làm sao bảo đảm tính khách quan khi quyền lực điều tra tiếp tục tập trung vào ít đầu mối hơn?
- Người dân sẽ được bảo vệ bằng công cụ pháp lý nào nếu phát sinh sai phạm trong tố tụng?
Đây không phải là những câu hỏi kỹ thuật khô khan. Đây là những câu hỏi liên quan trực tiếp đến niềm tin vào công lý, vào tính độc lập của quá trình điều tra và vào khả năng tự kiểm soát quyền lực trong bộ máy nhà nước.
Quốc hội chưa quyết, tranh luận chưa khép lại
Dự án luật vẫn còn phải được Quốc hội xem xét và thông qua. Điều đó có nghĩa mọi chuyện chưa ngã ngũ. Nhưng ngay từ bây giờ, đề xuất này đã đặt ra một cuộc tranh luận lớn: tinh gọn bộ máy đến đâu thì hợp lý, và đâu là giới hạn không nên vượt qua khi liên quan đến kiểm soát quyền lực tư pháp?
Con số 0,04% có thể nhỏ. Nhưng hệ quả của việc xóa bỏ một cơ chế điều tra đặc thù có thể không nhỏ chút nào. Đây là lý do dư luận cần theo dõi sát, đặt câu hỏi và yêu cầu câu trả lời rõ ràng trước khi một thay đổi lớn được thông qua.
Bình luận